Đề xuất ‘Khải hoàn môn’ bên hồ Hoàn Kiếm: Bài toán giữa dấu ấn mới và không gian di sản

Mở rộng không gian hồ Hoàn Kiếm, nghiên cứu công trình biểu tượng mới

Đại diện Sở Xây dựng Hà Nội cho biết, công trình "Khải hoàn môn" được đề xuất với tinh thần "khải hoàn", song tên gọi và hình thức kiến trúc hiện mới ở bước định hướng, chưa phải phương án cuối cùng. Với vị trí đặc biệt của hồ Hoàn Kiếm, các chuyên gia cho rằng mọi công trình biểu tượng mới đều cần được nghiên cứu kỹ về ý nghĩa, vị trí, hình thức kiến trúc và sự hài hòa với không gian lịch sử, văn hóa xung quanh.

Từ ngày 7 đến hết ngày 26/9, UBND phường Hoàn Kiếm phối hợp với UBND phường Cửa Nam tổ chức lấy ý kiến cộng đồng dân cư về phương án Điều chỉnh cục bộ Quy hoạch phân khu đô thị khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận.

Một trong những nội dung nhận được sự quan tâm là đề xuất bố trí công trình biểu tượng mang tên "Khải hoàn môn" tại khu vực phía Bắc hồ Hoàn Kiếm, trong tổng thể định hướng mở rộng quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục và tái cấu trúc không gian quanh hồ.

Theo Sở Xây dựng Hà Nội, quy mô diện tích nghiên cứu quy hoạch khu vực khoảng 65,89ha. Nguyên tắc xuyên suốt trong quá trình nghiên cứu cải tạo, chỉnh trang, tái thiết và tái cấu trúc không gian khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận là bám sát định hướng Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm đã được phê duyệt.

Việc nghiên cứu quy hoạch tập trung vào 4 mục tiêu chính. Trong đó, Hà Nội định hướng mở rộng không gian kết nối xung quanh hồ Hoàn Kiếm, đặc biệt tại khu vực phía Bắc và phía Đông; tái thiết, tái cấu trúc các không gian sinh hoạt cộng đồng, quảng trường và công viên cây xanh đô thị.

Cùng với đó là cải tạo, chỉnh trang các công trình kiến trúc điểm nhấn mang giá trị lịch sử, văn hóa, bảo đảm sự gắn kết hài hòa giữa kiến trúc cổ, kiến trúc Pháp và kiến trúc hiện đại; đồng thời tạo lập các không gian đa dạng về chức năng, linh hoạt phục vụ hoạt động cộng đồng và tổ chức các sự kiện lớn của Thủ đô.

Một trong những nội dung có thể tác động đáng kể đến diện mạo khu vực là việc nghiên cứu tái cấu trúc một số khu đất, công trình hiện hữu. Riêng tại khu vực phía Bắc, phương án đang lấy ý kiến định hướng mở rộng quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục và bố trí công trình biểu tượng mang tinh thần "khải hoàn".

Đại diện Sở Xây dựng Hà Nội cho biết các định hướng lớn của phương án đã được cấp có thẩm quyền xem xét, thống nhất chủ trương. Tuy nhiên, những nội dung đang lấy ý kiến hiện mới dừng ở định hướng tổ chức không gian, cảnh quan chung, chưa phải phương án thiết kế kiến trúc cuối cùng của từng công trình.

"Khải hoàn môn" mới là tên gọi ở bước định hướng

Đề cập tên gọi "Khải hoàn môn", đại diện Sở Xây dựng Hà Nội cho biết mục tiêu cốt lõi của đề xuất là biểu đạt tinh thần "khải hoàn". Tuy nhiên, việc sử dụng từ "môn" có thể khiến dư luận liên tưởng trực tiếp tới một loại hình kiến trúc đã xuất hiện tại nhiều quốc gia.

Theo đại diện Sở Xây dựng, đây trước hết là vấn đề lựa chọn thuật ngữ. Nếu sử dụng tên gọi "tượng đài khải hoàn" thay cho "khải hoàn môn", cách tiếp nhận của giới chuyên môn và dư luận đối với công trình có thể sẽ khác.

Sở Xây dựng cũng nhấn mạnh việc lấy ý kiến cộng đồng dân cư ở thời điểm hiện tại mới là bước đầu trong quá trình nghiên cứu. Khi triển khai từng công trình cụ thể, phương án thiết kế chi tiết vẫn phải tiếp tục được trình, xem xét và phê duyệt theo đúng quy định.

Với vai trò và ý nghĩa đặc biệt của khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận, đại diện Sở Xây dựng cho rằng bất kỳ sự thay đổi nào về công trình hay không gian đều có tác động nhất định đến cảnh quan chung.

Do đó, Sở Xây dựng mong muốn tiếp tục nhận được ý kiến đóng góp của các chuyên gia, nhà khoa học và người dân, qua đó lựa chọn giải pháp phù hợp, phát huy tốt nhất những giá trị đặc biệt của khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận.

Biểu tượng mới phải có lý giải đủ sức thuyết phục

Trao đổi về đề xuất công trình, KTS Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội, cho rằng trước khi bàn đến hình thức kiến trúc, cần làm rõ ý nghĩa và vị trí của công trình.

Theo ông Nghiêm, khu vực quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục trước đây từng được nghiên cứu, tổ chức thi tuyển phương án cải tạo nhằm tăng kết nối với trục Hàng Đào - Hàng Ngang - Hàng Đường và không gian hồ Hoàn Kiếm. Khi đó đã có phương án được lựa chọn, song quá trình triển khai chưa diễn ra như kỳ vọng do còn những ý kiến khác nhau về mức độ hài hòa với cảnh quan.

Ý tưởng đặt cột mốc số 0 tại khu vực hồ Gươm cũng từng được đề cập nhưng chưa được thực hiện. Theo KTS Đào Ngọc Nghiêm, những tiền lệ này cho thấy bất cứ biểu tượng mới nào xuất hiện tại khu vực trung tâm hồ Gươm đều cần có lý giải đủ sức thuyết phục.

Đề cập công trình Khải hoàn môn, ông cho rằng bản thân chữ "môn" mang nghĩa một cánh cửa, một điểm bước vào, vì vậy vị trí công trình phải gắn với cấu trúc không gian và ý nghĩa đô thị xung quanh.

Tại nhiều thành phố trên thế giới, các khải hoàn môn nổi tiếng đều gắn với một bối cảnh lịch sử và trục không gian cụ thể, chứ không đơn thuần là một biểu tượng kiến trúc được đặt vào nơi còn khoảng trống.

Theo KTS Đào Ngọc Nghiêm, nếu Hà Nội nghiên cứu xây dựng một công trình mang tinh thần khải hoàn thì cần làm rõ công trình nên đặt ở đâu, đóng vai trò gì trong tổng thể không gian, mang lại giá trị gì cho hồ Gươm và vì sao vị trí đó phù hợp để công trình thực sự trở thành biểu tượng.

Với một không gian đặc biệt nhạy cảm về lịch sử, văn hóa và cảnh quan như hồ Gươm, ông cho rằng mọi can thiệp lớn đều cần trải qua quá trình nghiên cứu, phản biện và lấy ý kiến rộng rãi.

Hướng tới không gian "lịch sử - văn hóa - nghệ thuật"

Ở một góc nhìn khác, KTS Hồ Thiệu Trị, đại diện đơn vị tư vấn, cho rằng công trình mang tinh thần "khải hoàn" cần trở thành một dấu ấn đặc biệt, phản ánh một giai đoạn phát triển mới của Việt Nam và tạo điểm nhấn trên trục Bắc - Nam của khu vực trung tâm hồ Hoàn Kiếm.

Theo ông, thách thức lớn đối với công trình là xử lý mối quan hệ giữa một kiến trúc mới, mang tính đương đại với những công trình đã tồn tại từ trước trong khu vực có giá trị lịch sử đặc biệt.

Tuy nhiên, KTS Hồ Thiệu Trị cho rằng, mỗi công trình có thể phản ánh một giai đoạn phát triển khác nhau của đô thị. Vấn đề quan trọng là lựa chọn được hình thức và ngôn ngữ kiến trúc phù hợp để công trình mới có thể tồn tại hài hòa trong tổng thể.

Dẫn ví dụ về Kim tự tháp kính trong khuôn viên Bảo tàng Louvre tại Paris, Pháp, ông cho rằng một công trình mang hình thức đương đại vẫn có thể xuất hiện trong không gian kiến trúc lịch sử nếu được nghiên cứu kỹ về quy mô, vật liệu và mối quan hệ với cảnh quan xung quanh.

Theo KTS Hồ Thiệu Trị, sự khác biệt giữa cũ và mới thậm chí có thể góp phần làm phong phú thêm hình ảnh đô thị. Tuy nhiên, yếu tố quyết định vẫn là cách xử lý hình thức kiến trúc để công trình mới không phá vỡ giá trị của các công trình lịch sử, cổ kính kế cận.

Trong phương án đang lấy ý kiến, Hà Nội định hướng tổ chức hồ Hoàn Kiếm thành một không gian quảng trường lớn mang tính biểu tượng của thủ đô, kết nối với quảng trường Cách mạng Tháng Tám và Nhà hát Lớn, hình thành chuỗi không gian "lịch sử - văn hóa - nghệ thuật".

Việc nghiên cứu cải tạo khu vực này đồng thời hướng tới mở rộng không gian công cộng, bổ sung quảng trường, cây xanh, chỉnh trang các công trình kiến trúc và tạo không gian linh hoạt phục vụ các hoạt động, sự kiện lớn của Hà Nội.

Thùy Chi