Kiểm soát ô nhiễm không khí tại Hà Nội: Hoàn thiện thể chế, thúc đẩy hành động đồng bộ

Hoàn thiện thể chế, nâng cao nhận thức

Cùng với quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa, thành phố Hà Nội đang phải đối mặt với nhiều thách thức môi trường ngày càng gia tăng. Trong đó, ô nhiễm không khí, đặc biệt là bụi mịn PM2.5 vào mùa đông, đã và đang tác động trực tiếp tới sức khỏe người dân cũng như chất lượng sống đô thị.

Thực tế cho thấy, ô nhiễm không khí tại Hà Nội chủ yếu tập trung ở những khu vực có mật độ giao thông cao, nhiều công trình xây dựng và sự gia tăng nhanh của phương tiện cá nhân. Bên cạnh đó, lượng chất thải rắn sinh hoạt liên tục tăng trong khi việc phân loại rác tại nguồn chưa đồng bộ, hạ tầng thu gom – xử lý – tái chế còn hạn chế, khiến áp lực lên hệ thống xử lý ngày càng lớn. Những thách thức này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải có các giải pháp đủ mạnh, trúng và được triển khai đồng bộ, lâu dài, với sự tham gia của cả hệ thống chính trị, cộng đồng và doanh nghiệp.

Ngày 12/7/2025, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 20/CT-TTg về các nhiệm vụ cấp bách nhằm ngăn chặn, giải quyết tình trạng ô nhiễm môi trường. Tiếp đó, ngày 19/11/2025, Quyết định số 2530/QĐ-TTg được ban hành, phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia về quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2045. Theo đó, mục tiêu đến năm 2030 là giảm ít nhất 20% nồng độ PM2.5 trung bình năm so với giai đoạn hiện nay, đồng thời nâng tỉ lệ ngày có chất lượng không khí ở mức tốt và trung bình lên khoảng 80%.

Ngay sau khi các chỉ đạo của Trung ương được ban hành, thành phố Hà Nội đã chủ động vào cuộc sớm, triển khai quyết liệt với lộ trình rõ ràng. Trong đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường được giao vai trò nòng cốt trong tham mưu và tổ chức thực hiện các giải pháp kiểm soát ô nhiễm, đặc biệt là ô nhiễm không khí.

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm được thành phố xác định là đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân và doanh nghiệp. Đây được coi là nền tảng quan trọng để triển khai hiệu quả các chính sách môi trường.

Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đã phối hợp với các đơn vị liên quan triển khai tuyên truyền pháp luật về bảo vệ môi trường dưới nhiều hình thức, tập trung vào Luật Thủ đô 2024, Chỉ thị 20/CT-TTg, mô hình chính quyền địa phương hai cấp và định hướng xây dựng vùng phát thải thấp. Qua đó, từng bước thay đổi hành vi của người dân, doanh nghiệp theo hướng xanh hơn, bền vững hơn.

Song song với đó, hệ thống chính sách, pháp lý được thành phố xây dựng đồng bộ và hoàn thiện nhanh chóng. Hà Nội đã ban hành hàng loạt kế hoạch, chỉ thị quan trọng như: Kế hoạch số 267/KH-UBND triển khai Chỉ thị 20; Kế hoạch số 372/KH-UBND ngày 26/12/2025 về khắc phục các điểm nghẽn ô nhiễm môi trường; Chỉ thị số 19/CT-UBND ngày 10/12/2025 về các biện pháp cấp bách kiểm soát ô nhiễm không khí; Nghị quyết số 57/2025/NQ-HĐND về vùng phát thải thấp; Quyết định số 6356/QĐ-UBND về các giải pháp cấp bách trong bối cảnh ô nhiễm gia tăng theo mùa.

Đặc biệt, Nghị quyết số 57/2025/NQ-HĐND đã tạo hành lang pháp lý quan trọng, lần đầu tiên đặt ra lộ trình rõ ràng, minh bạch cho việc kiểm soát phát thải giao thông tại Hà Nội.

Tổ chức thực hiện đồng bộ, rõ trách nhiệm

Cùng với hoàn thiện thể chế, thành phố Hà Nội cũng chú trọng tổ chức thực hiện một cách bài bản, từ phân cấp, phân quyền đến cơ chế phối hợp. Quyết định số 47/2025/QĐ-UBND đã tăng cường vai trò của chính quyền cấp xã trong quản lý môi trường, thiết lập hệ thống thông tin trực tiếp giữa Sở và cơ sở, bảo đảm phát hiện sớm, xử lý nhanh các vấn đề phát sinh ngay tại địa bàn.

Về kỹ thuật và hạ tầng, thành phố triển khai đồng bộ các giải pháp kiểm soát phát thải từ giao thông, xây dựng, đốt mở; tăng cường vệ sinh môi trường đô thị; thí điểm ứng dụng công nghệ giảm bụi, sử dụng AI, camera, fly-cam; đồng thời nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo chất lượng không khí.

Trên cơ sở chỉ đạo của Trung ương và thành phố, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã tham mưu ban hành nhiều văn bản hướng dẫn cụ thể, như: Văn bản số 10625/SNNMT-QLMT ngày 10/12/2025 về giảm bụi trong quá trình phá dỡ, thi công các dự án; Văn bản số 10786/SNNMT-QLMT ngày 12/12/2025 về triển khai Chỉ thị 19/CT-UBND; Văn bản số 97/SNNMT-QLMT ngày 7/1/2026 về tăng cường các biện pháp kiểm soát ô nhiễm không khí.

Hiện nay, các nhóm giải pháp trọng tâm đang được triển khai đồng bộ, gồm: hoàn thiện thể chế, siết chặt kỷ cương; kiểm soát các nguồn phát thải chính; xây dựng lộ trình vùng phát thải thấp; tăng cường vệ sinh môi trường; đẩy mạnh quan trắc, dự báo và công khai thông tin chất lượng không khí.

Theo kế hoạch, giai đoạn 2026–2027, thành phố sẽ hoàn thành kiểm kê nguồn thải, triển khai hiệu quả vùng phát thải thấp, tăng xử lý rác bằng công nghệ đốt rác phát điện, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi xanh. Đến năm 2030, mục tiêu là quản lý rác theo mô hình kinh tế tuần hoàn, giảm rõ rệt nồng độ PM2.5 và mở rộng vùng phát thải thấp, với các nguồn thải lớn được giám sát tự động.

Vùng phát thải thấp – bước đi mang tính đột phá

Triển khai vùng phát thải thấp (LEZ) được xem là một trong những giải pháp mang tính đột phá trong kiểm soát ô nhiễm không khí tại Hà Nội. Thành phố đã ban hành Nghị quyết số 57/2025/NQ-HĐND, quy định rõ tiêu chí lựa chọn khu vực LEZ dựa trên mức độ ô nhiễm, ùn tắc giao thông và dữ liệu quan trắc.

Trong các khu vực này, phương tiện không đạt tiêu chuẩn khí thải sẽ bị hạn chế hoặc cấm lưu thông, đồng thời ưu tiên phương tiện sử dụng năng lượng sạch và vận tải công cộng. Đây được kỳ vọng là công cụ quan trọng để giảm phát thải từ giao thông – một trong những nguồn gây ô nhiễm lớn nhất hiện nay.

Kiểm soát giao thông – yếu tố then chốt

Giao thông được xác định là nguồn phát thải lớn tại Hà Nội, trong bối cảnh mật độ phương tiện cá nhân cao, hạ tầng chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa. Nếu không có giải pháp căn cơ nhằm giảm phương tiện cá nhân, các nỗ lực kiểm soát ô nhiễm sẽ khó đạt hiệu quả bền vững.

Vì vậy, phát triển vận tải hành khách công cộng, đặc biệt là các loại hình giao thông xanh như xe buýt điện, đường sắt đô thị, được coi là giải pháp then chốt. Đồng thời, thành phố cũng thúc đẩy các chính sách hỗ trợ người dân chuyển đổi sang phương tiện sạch, áp dụng các quy chuẩn khí thải đối với phương tiện giao thông.

Ứng dụng công nghệ trong quản lý chất lượng không khí

Trong bối cảnh ô nhiễm không khí trở thành thách thức lớn, việc ứng dụng công nghệ, dữ liệu trong quản lý được xác định là nhiệm vụ ưu tiên. Theo Quyết định số 1142/QĐ-UBND ngày 2/3/2024, Hà Nội đã triển khai nghiên cứu hệ thống dự báo chất lượng không khí HanoiAir.

Hệ thống này do nhóm nghiên cứu GEOI, Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội) phát triển, vận hành thử nghiệm từ tháng 7/2024. HanoiAir cho phép dự báo chỉ số AQI-VN trong 9 ngày tiếp theo dựa trên dữ liệu PM2.5, kết hợp mô hình khí tượng GFS và dữ liệu về dân cư, địa hình, phát thải.

Hệ thống tích hợp trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn, cho phép theo dõi diễn biến ô nhiễm theo thời gian thực, đưa ra cảnh báo sớm và cung cấp thông tin qua nền tảng web và ứng dụng di động. Các chuyên gia đánh giá, mô hình có độ chính xác cao, đặc biệt trong các đợt ô nhiễm kéo dài vào mùa đông, với độ tin cậy tương đương các hệ thống tại Hoa Kỳ, Hồng Kông và Trung Quốc.

Tăng cường phối hợp liên vùng, phát huy vai trò cộng đồng

Ô nhiễm không khí không bị giới hạn bởi ranh giới hành chính, do đó cần có cách tiếp cận liên vùng. Ngày 18/12/2025, UBND thành phố Hà Nội đã có Văn bản số 6691/UBND-NNMT đề nghị các địa phương lân cận như Hải Phòng, Bắc Ninh, Hưng Yên, Phú Thọ, Thái Nguyên, Ninh Bình phối hợp giải quyết ô nhiễm không khí.

Cùng với đó, công tác truyền thông và sự tham gia của cộng đồng đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Khi người dân hiểu rõ tác hại của ô nhiễm và lợi ích của các giải pháp xanh, sự đồng thuận xã hội sẽ trở thành động lực thúc đẩy thay đổi hành vi.

Hướng tới môi trường sống xanh, bền vững

Kiểm soát ô nhiễm không khí là bài toán khó, đòi hỏi sự kiên trì và quyết tâm chính trị cao. Tuy nhiên, với hệ thống chính sách ngày càng hoàn thiện, sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, ngành, Hà Nội đang đứng trước cơ hội tạo chuyển biến thực chất.

Chỉ khi các giải pháp được triển khai đồng bộ, từ thể chế, giao thông, công nghệ đến truyền thông, Thủ đô mới có thể từng bước cải thiện chất lượng không khí, bảo đảm môi trường sống an toàn, bền vững cho người dân hôm nay và các thế hệ tương lai.

Thùy Chi