Luật Thủ đô (sửa đổi): Đồng bộ thể chế và quy hoạch để mở rộng không gian phát triển

 Đồng bộ quy hoạch và thể chế – nền tảng cho phát triển bền vững

Theo lãnh đạo TP. Hà Nội, năm 2026 được xác định là năm đầu tiên triển khai Nghị quyết Đại hội Đảng bộ TP. Hà Nội lần thứ XVIII và Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. Thành phố coi đây không chỉ là năm tăng tốc mà còn là thời điểm quan trọng để xác lập mô hình tăng trưởng mới cho Thủ đô.

Chia sẻ với báo chí, Chủ tịch UBND TP. Hà Nội Vũ Đại Thắng nhấn mạnh, Hà Nội đang chuyển mạnh từ mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào vốn, lao động và đất đai sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững. Thành phố đặt mục tiêu GRDP tăng từ 11% trở lên, coi đây là yêu cầu chiến lược nhằm tạo bước bứt phá cho Hà Nội, đóng góp vào "Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc" theo tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm.

Để bảo đảm tăng trưởng nhanh nhưng vẫn duy trì chất lượng và ổn định các cân đối lớn, Hà Nội tập trung triển khai 3 nhóm giải pháp cốt lõi. Trong đó, đột phá về thể chế và chính sách, khai thác tối đa các cơ chế đặc thù được xác định là nhóm giải pháp đầu tiên và quan trọng.

Về định hướng quy hoạch, thành phố xác định lấy con người làm trung tâm, lấy chất lượng sống và chỉ số hạnh phúc làm thước đo cao nhất cho mọi quyết sách phát triển. Theo đó, Hà Nội không theo đuổi cách tiếp cận "hút" nguồn lực của các địa phương khác mà đóng vai trò là "bộ não" dẫn dắt, điều phối và lan tỏa phát triển cho cả Vùng Thủ đô và Vùng Đồng bằng sông Hồng.

Trong mô hình này, Hà Nội tập trung vào các chức năng cao cấp như quản trị, tài chính, nghiên cứu và phát triển (R&D) và thiết kế công nghệ lõi; trong khi các địa phương lân cận đảm nhận vai trò sản xuất, công nghiệp và logistics. Đồng thời, thành phố quy hoạch các vùng đệm rộng lớn tiếp giáp các tỉnh để bảo tồn môi trường và dự trữ không gian phát triển cho các thế hệ tương lai.

Một điểm đáng chú ý trong tư duy quy hoạch mới là việc kiến tạo mô hình "đô thị đa cực – đa trung tâm". Theo định hướng này, Hà Nội sẽ hình thành 9 cực tăng trưởng động lực, 9 trung tâm lớn và 9 trục phát triển không gian.

Chủ tịch UBND TP. Hà Nội cho rằng, mô hình này là chiến lược nhằm phân bổ lại động lực phát triển, góp phần giải quyết những mâu thuẫn tồn tại lâu nay như sự quá tải dân cư tại khu vực lõi di sản trong khi hạ tầng kết nối ở khu vực ngoại vi còn thiếu hụt.

Luật Thủ đô – đòn bẩy thể chế cho mô hình phát triển mới

Nhiều ý kiến cho rằng, để hiện thực hóa mô hình phát triển nêu trên, Hà Nội cần một nền tảng thể chế đủ mạnh. Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Nguyễn Phương Thủy bày tỏ sự đồng tình với định hướng xây dựng Luật Thủ đô theo hướng tạo cơ sở pháp lý để Thủ đô chủ động và linh hoạt hơn trong việc đề xuất, triển khai các chính sách mới. Theo bà, dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) được xây dựng với tư duy mới, cho phép Hà Nội trở thành một "phòng thí nghiệm" về thể chế, nơi thử nghiệm các cơ chế, chính sách mới, từ đó tạo động lực và xung lực mới cho phát triển của Thủ đô cũng như của cả nước.

Cùng với đó, lãnh đạo TP. Hà Nội cũng nhấn mạnh nhóm giải pháp chiến lược thứ hai liên quan đến việc sửa đổi Luật Thủ đô nhằm tạo đòn bẩy thể chế cho phát triển.

Theo định hướng này, luật sẽ trao cho Hà Nội các cơ chế đặc thù vượt trội trong nhiều lĩnh vực như quy hoạch, đầu tư, đất đai… Qua đó giúp tháo gỡ nhanh các điểm nghẽn về đầu tư và rút ngắn quy trình thủ tục.

Đặc biệt, các cơ chế ưu đãi đặc thù được kỳ vọng sẽ thu hút các nhà đầu tư chiến lược vào các trung tâm lớn như Khu Công nghệ cao Hòa Lạc hay các khu đô thị thông minh. Điều này góp phần giải quyết bài toán về nhu cầu hạ tầng rất lớn trong khi nguồn lực ngân sách còn hạn chế.

Phát biểu tại phiên tham vấn chuyên gia kinh tế và đầu tư về Luật Thủ đô (sửa đổi), Phó Chủ tịch UBND TP. Hà Nội Nguyễn Xuân Lưu cho biết, ba trụ cột lớn tạo nền tảng thể chế và nguồn lực phát triển Thủ đô gồm: Luật Thủ đô (sửa đổi); Nghị quyết thay thế Nghị quyết số 15-NQ/TW của Bộ Chính trị; và Quy hoạch tổng thể Thủ đô.

Ở góc độ cơ quan chuyên môn, Phó Giám đốc Sở Quy hoạch – Kiến trúc Hà Nội Trần Quang Tuyên cho rằng, để giải quyết căn cơ các vấn đề về hạ tầng, ùn tắc giao thông và ô nhiễm môi trường, Hà Nội cần một tư duy đột phá với tầm nhìn phát triển 100 năm.

Theo ông, một mình Hà Nội khó có thể giải quyết toàn bộ các vấn đề nếu thiếu sự liên kết vùng và các công cụ pháp lý vượt trội. Vì vậy, việc hoàn thiện "bộ ba công cụ chiến lược" gồm Luật Thủ đô, Nghị quyết của Bộ Chính trị và Quy hoạch tổng thể Thủ đô có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với tương lai phát triển của Thủ đô.

Đổi mới tư duy lập pháp, phân cấp mạnh mẽ cho Thủ đô

Trước yêu cầu phát triển mới, việc sửa đổi Luật Thủ đô nhận được sự quan tâm lớn của lãnh đạo Đảng và Nhà nước.

Tại buổi làm việc với Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội về định hướng xây dựng Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm gắn với hoàn thiện thể chế phát triển, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh rằng việc xây dựng và hoàn thiện thể chế phát triển Thủ đô phải được xác định là khâu đột phá then chốt, có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng và tốc độ phát triển lâu dài của Hà Nội.

Tổng Bí thư chỉ rõ, nếu không có thể chế phù hợp thì không thể có quy hoạch tốt; và nếu không có thể chế vượt trội thì cũng không thể tạo ra không gian phát triển vượt trội. Vì vậy, việc sửa đổi Luật Thủ đô cần được tiếp cận với tư duy đổi mới và tầm nhìn dài hạn, tạo cơ sở pháp lý đủ mạnh để Hà Nội phát huy tối đa tiềm năng và lợi thế đặc thù.

Tinh thần xuyên suốt được nhấn mạnh là "trao quyền mạnh hơn – phân cấp, phân quyền toàn diện hơn – trách nhiệm giải trình rõ ràng hơn", với yêu cầu "Hà Nội quyết – Hà Nội làm – Hà Nội chịu trách nhiệm".

Quán triệt tinh thần này trong quá trình xây dựng dự án luật, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Hải Ninh cho rằng Luật Thủ đô (sửa đổi) cần được xây dựng với cách tiếp cận khác so với trước đây, theo hướng trao quyền để Thủ đô tự chủ phát triển. Đồng thời, luật phải thể chế hóa đầy đủ các chủ trương lớn của Đại hội XIII, XIV của Đảng và các định hướng phát triển Thủ đô đã được Bộ Chính trị xác định.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Phan Chí Hiếu cũng nhấn mạnh, yêu cầu phải xử lý tốt vấn đề liên kết vùng. Theo đó, Hà Nội cần được trao thẩm quyền trong việc giải quyết các vấn đề liên vùng, đặc biệt là các lĩnh vực hạ tầng giao thông, nước sạch, thoát nước, xử lý chất thải, năng lượng, cũng như các vấn đề về môi trường và an toàn thực phẩm.

Bên cạnh đó, luật cần tạo điều kiện để Hà Nội chuyển đổi mạnh mẽ sang mô hình kinh tế tri thức và kinh tế số, đồng thời có cơ chế phát triển các mô hình kinh tế mới nhằm thúc đẩy mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Hiện nay, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) gồm 9 chương, 36 điều. Ngoài việc kế thừa và hoàn thiện các quy định của Luật Thủ đô năm 2024, dự thảo còn bổ sung nhiều quy định đặc thù và đột phá nhằm tạo cơ chế thuận lợi cho sự phát triển của Thủ đô.

Hoàn thiện khung pháp lý để mở ra cơ hội phát triển mới

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh thế giới đang chuyển dịch sang mô hình phát triển dựa trên công nghệ số và đổi mới sáng tạo, việc hoàn thiện thể chế cho Thủ đô có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

PGS.TS Bùi Thị An, Đại biểu Quốc hội khóa XIII, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng cho rằng, Luật Thủ đô năm 2024 đã tạo ra nhiều cơ chế đặc thù và hành lang pháp lý quan trọng để Hà Nội phát triển tương xứng với vị thế đô thị đặc biệt. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy một số quy định vẫn chưa theo kịp sự vận động nhanh chóng của đời sống kinh tế – xã hội.

Theo bà, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đã được cập nhật theo hướng mở rộng không gian cho đổi mới sáng tạo, thúc đẩy chuyển đổi số và nâng cao hiệu lực quản trị đô thị. Khi hệ thống pháp luật được điều chỉnh kịp thời và phù hợp với xu thế phát triển mới, Hà Nội sẽ hình thành động lực tăng trưởng bền vững và tiếp tục phát huy vai trò đầu tàu của nền kinh tế quốc gia.

Ở góc độ cơ quan tham mưu xây dựng luật, Phó Giám đốc Sở Tư pháp Hà Nội Nguyễn Công Anh cho biết, bên cạnh việc xây dựng các cơ chế mới, nhiều chính sách đặc thù đang phát huy hiệu quả cũng cần được tích hợp vào khuôn khổ pháp luật lâu dài.

Thực tế, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 258/2025/QH15 thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù nhằm triển khai các dự án lớn trên địa bàn Thủ đô. Nghị quyết cho phép Chủ tịch UBND thành phố chấp thuận chủ trương đầu tư đối với nhiều dự án theo Luật Đầu tư, trừ một số lĩnh vực đặc biệt. Tuy nhiên, cơ chế này chỉ có thời hạn thực hiện 5 năm.

Do đó, trong quá trình xây dựng Luật Thủ đô (sửa đổi), việc nghiên cứu, đánh giá và tích hợp các nội dung phù hợp của Nghị quyết 258 vào luật là cần thiết để bảo đảm tính ổn định lâu dài của chính sách.

Một định hướng quan trọng trong lần sửa đổi luật này là phân quyền toàn diện hơn cho chính quyền Thủ đô, giúp Hà Nội có đủ thẩm quyền và công cụ để thực thi các cơ chế đặc thù.

Dự thảo luật xác lập rõ vị trí, chức năng đặc thù của Hà Nội không chỉ là trung tâm chính trị – hành chính quốc gia mà còn là trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, giáo dục và y tế. Đáng chú ý, dự thảo luật trao cho thành phố thẩm quyền lớn hơn trong quản lý khoa học – công nghệ, bao gồm quyền quy định mô hình tổ chức và cơ chế quản lý nhiệm vụ nghiên cứu; thiết kế cơ chế tài chính linh hoạt dựa trên kết quả nghiên cứu; và hoàn thiện cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox) để thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Song song với việc trao quyền, dự thảo luật cũng đặt ra yêu cầu tăng cường trách nhiệm giải trình. Một chương riêng về giám sát, kiểm tra và trách nhiệm giải trình đã được thiết kế với các quy định cụ thể về cơ chế giám sát từ Quốc hội, Chính phủ, Hội đồng nhân dân và các tổ chức chính trị – xã hội.

Theo các chuyên gia, việc phân quyền gắn với trách nhiệm rõ ràng trong huy động và sử dụng nguồn lực là điều kiện để các cơ chế đặc thù đi vào thực tiễn.

PGS.TS Bùi Thị An cho rằng, thời gian qua Hà Nội đã triển khai nhiều giải pháp mang tính hệ thống như cải cách thủ tục hành chính, tăng cường phân cấp, phân quyền và gắn tiến độ thực hiện dự án với đánh giá cán bộ. Những biện pháp này đang từng bước giải phóng nguồn lực và tạo dư địa mới cho tăng trưởng trong giai đoạn tới.

Tuy nhiên, bà cũng lưu ý rằng thách thức lớn sau khi luật được thông qua chính là khâu tổ chức thực hiện. Việc ban hành kịp thời các văn bản hướng dẫn là cần thiết, nhưng quan trọng hơn là bảo đảm năng lực thực thi để các quy định pháp luật được chuyển hóa thành kết quả cụ thể.

Nhìn tổng thể, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) được xây dựng theo hướng tích hợp những cơ chế đã được kiểm nghiệm trong thực tiễn, đồng thời bổ sung các công cụ chính sách mới phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn tới.

Với cách tiếp cận đó, luật không chỉ giải quyết những vấn đề trước mắt mà còn hướng tới xây dựng nền tảng thể chế lâu dài cho sự phát triển của Thủ đô.

Khi được ban hành và triển khai hiệu quả, Luật Thủ đô (sửa đổi) được kỳ vọng sẽ trở thành động lực quan trọng giúp Hà Nội mở rộng không gian phát triển, phát huy vai trò đầu tàu và đóng góp mạnh mẽ hơn vào tăng trưởng chung của đất nước trong giai đoạn mới.

Thùy Chi