Nâng cao năng lực nhận diện, kiểm soát nguồn gây ô nhiễm không khí

Hội nghị có sự tham dự của đại diện các sở, ngành, đơn vị liên quan; cán bộ, công chức phụ trách công tác môi trường tại UBND các xã, phường; phóng viên, biên tập viên các cơ quan báo chí cùng các chuyên gia.

Theo Ban tổ chức, chương trình hướng tới thống nhất nhận thức khoa học về ô nhiễm không khí, nguồn phát thải, dữ liệu quan trắc, chỉ số chất lượng không khí (AQI) và tác động đối với sức khỏe. Qua đó, nâng cao trách nhiệm phối hợp, cung cấp và truyền thông thông tin giữa cơ quan quản lý, chính quyền cơ sở và báo chí.

Một trong những vấn đề được nhấn mạnh tại hội nghị là thông tin về ô nhiễm không khí phải được nhìn nhận trên cơ sở dữ liệu, đúng phạm vi và đúng bối cảnh. Một giá trị AQI hoặc nồng độ PM2.5 ghi nhận tại một trạm, trong một thời điểm không mặc nhiên đại diện cho chất lượng không khí của toàn thành phố.

Điều này càng phải lưu ý khi Hà Nội chuẩn bị bước vào mùa Đông - Xuân, thời điểm điều kiện khí tượng có thể hạn chế khả năng khuếch tán chất ô nhiễm.

Theo số liệu tổng hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, từ ngày 1/1 đến 11/8/2026, tỉ lệ số ngày có chất lượng không khí ở mức tốt và trung bình đạt 73,28%; giá trị PM2.5 trung bình trong thời gian này là 40,95 µg/m³. Chất lượng không khí có thể biến động đáng kể theo thời gian, không gian, cường độ hoạt động của các nguồn phát thải và điều kiện khí tượng.

Ô nhiễm không khí không đến từ một nguồn duy nhất

Trình bày chuyên đề "Nhận diện ô nhiễm không khí tại Hà Nội: Đặc trưng nguồn gây ô nhiễm, diễn biến và tác động sức khỏe", GS.TS Hoàng Xuân Cơ, Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam tập trung làm rõ các nguồn gây ô nhiễm, diễn biến chất lượng không khí, tác động đối với sức khỏe và vai trò của kiểm kê phát thải trong công tác quản lý.

Theo chuyên gia, các nguồn gây ô nhiễm không khí gồm nguồn tự nhiên, nguồn phát sinh từ hoạt động của con người và khí thải phát tán, rò rỉ. Trong công tác quản lý, nguồn thải có thể được phân thành nguồn điểm như các cơ sở sản xuất công nghiệp; nguồn di động từ hoạt động giao thông; nguồn diện từ xây dựng, sản xuất nông nghiệp, sinh hoạt và các hoạt động đốt mở.

Thực tế cho thấy, ô nhiễm không khí tại Hà Nội là kết quả của nhiều nguồn phát thải khác nhau. Số liệu công bố tại Hội nghị liên vùng ngày 4/6/2026 cho thấy, bụi thứ cấp đóng góp khoảng 27% lượng PM2.5; giao thông vận tải 23%; xây dựng và bụi đường 20%; đốt mở 12%; công nghiệp 10% và các nguồn khác khoảng 8%.

Cơ cấu này cho thấy việc kiểm soát ô nhiễm không khí cần được triển khai đồng bộ đối với nhiều nhóm nguồn phát thải, thay vì tập trung vào một nguyên nhân riêng lẻ. Trong đó, việc nhận diện đầy đủ, chính xác các nguồn thải ngay từ cơ sở có ý nghĩa quan trọng đối với công tác quản lý.

Theo GS.TS Hoàng Xuân Cơ, cấp xã, phường giữ vai trò quan trọng trong rà soát, cập nhật các nguồn phát thải trên địa bàn, từ hoạt động sản xuất, công trình xây dựng đến tình trạng đốt ngoài trời. Dữ liệu được thu thập sát thực tế từ cơ sở là đầu vào cần thiết để thành phố tổng hợp, thực hiện kiểm kê phát thải một cách toàn diện, có hệ thống, qua đó xác định các khu vực có nguy cơ ô nhiễm và lựa chọn giải pháp kiểm soát phù hợp.

Dữ liệu từ cơ sở cũng là căn cứ quan trọng để xây dựng bản đồ phát thải, xác định các khu vực có nguy cơ ô nhiễm và lựa chọn biện pháp quản lý phù hợp.

Nhận diện nguồn phát thải đồng thời gắn trực tiếp với việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Bụi mịn PM2.5 có thể đi sâu vào phổi và hệ tim mạch, liên quan đến các bệnh về tim, phổi và ung thư. Trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh tim, phổi mạn tính là những nhóm cần được ưu tiên bảo vệ khi chất lượng không khí suy giảm.

Đọc đúng dữ liệu để cảnh báo đúng mức

Nếu kiểm kê phát thải giúp trả lời chất ô nhiễm đến từ đâu thì dữ liệu quan trắc giúp xác định chất lượng không khí tại địa điểm và thời điểm đo.

Trong chuyên đề về nồng độ chất ô nhiễm, chỉ số chất lượng không khí và thông tin dự báo, PGS.TS Lý Bích Thủy hướng dẫn đại biểu phân biệt nồng độ các chất ô nhiễm với AQI; cách đọc AQI theo giờ, theo ngày và khai thác thông tin dự báo.

AQI được tính toán từ các thông số quan trắc chất ô nhiễm trong không khí nhằm cho biết tình trạng chất lượng không khí và mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe con người trên một thang điểm. Trong khi đó, nồng độ PM2.5 là giá trị đo của một chất ô nhiễm cụ thể. Hai thông tin có liên hệ nhưng mang ý nghĩa khác nhau.

Ngay cả khi cùng là AQI, chỉ số theo giờ và theo ngày cũng đại diện cho những khoảng thời gian khác nhau. Đặc biệt, AQI tại mỗi trạm phản ánh chất lượng không khí ở khu vực tương ứng, không thể tự động suy rộng cho toàn thành phố.

Do đó, trước khi khai thác và truyền tải dữ liệu, cán bộ quản lý và người làm báo cần kiểm tra rõ nguồn thông tin, vị trí trạm đo, thời điểm công bố, loại chỉ số theo giờ hay theo ngày. Những thông tin này quyết định phạm vi của kết luận có thể đưa ra từ số liệu.

Các chuyên gia cũng lưu ý cần phân biệt rõ dữ liệu quan trắc với thông tin dự báo. Dự báo chất lượng không khí có vai trò cảnh báo sớm, giúp cơ quan chức năng và người dân chủ động chuẩn bị các biện pháp ứng phó. Tuy nhiên, tương tự dự báo thời tiết, dự báo chất lượng không khí có mức độ bất định nhất định. Vì vậy, một mức AQI dự báo phải được thông tin đúng tính chất là dự báo, thay vì trình bày như kết quả đã được quan trắc.

Việc kiểm soát ô nhiễm không khí cũng đòi hỏi sự phối hợp vượt qua ranh giới hành chính. Theo tài liệu tập huấn, ngày 4/6/2026, Hà Nội cùng Phú Thọ, Thái Nguyên, Bắc Ninh, Hưng Yên và Ninh Bình đã ký Quy chế phối hợp quản lý môi trường vùng Thủ đô, trong đó có nội dung ứng phó ô nhiễm không khí liên tỉnh.

Tại hội nghị, nhiều tình huống thường gặp trong quá trình tiếp nhận, giải thích và truyền tải thông tin về ô nhiễm không khí được đưa ra trao đổi. Qua đó giúp cán bộ cơ sở, cơ quan chuyên môn và báo chí nâng cao kỹ năng khai thác dữ liệu, kiểm chứng nguồn tin, truyền tải cảnh báo phù hợp, tránh suy rộng từ một con số riêng lẻ hoặc đưa ra kết luận khi chưa có đủ căn cứ.

Thông qua chương trình tập huấn, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội hướng tới tăng cường sự thống nhất trong nhận thức và cách sử dụng dữ liệu chất lượng không khí giữa cơ quan quản lý, chính quyền cơ sở và các cơ quan báo chí. Khi nguồn phát thải được nhận diện sát thực tế, số liệu quan trắc được đặt đúng phạm vi và dự báo được trình bày đúng tính chất, thông tin đến người dân sẽ có căn cứ và hữu ích hơn, góp phần giúp cộng đồng chủ động lựa chọn biện pháp bảo vệ sức khỏe.

Thùy Chi