Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát và tuyệt kỹ chế tác 'ngựa Gióng'

Vó ngựa truyền thuyết bước ra đời sống

Những ngày giáp Tết, làng cổ Đường Lâm như được đánh thức bằng một nhịp điệu khác. Giữa mái ngói nâu sẫm, tường đá ong thâm trầm và sắc rêu cổ kính của xứ Đoài, không gian trưng bày sơn mài của Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát trở thành điểm dừng chân đặc biệt. Ở đó, 2.026 tác phẩm ngựa mang tên "Gióng" xếp thành một trường lực thị giác vừa dày đặc vừa uyển chuyển, mỗi tác phẩm mang số thứ tự riêng, tượng trưng cho năm Bính Ngọ 2026.

Đó không phải một cuộc ra mắt mang tính thời điểm. Đằng sau con số 2.026 là hành trình hơn mười năm ấp ủ, thử nghiệm và làm mới. Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát chia sẻ: "Hình tượng ngựa là hình tượng mà tôi rất yêu thích, nên tôi bắt đầu làm từ rất lâu rồi, từ cách đây khoảng 10 năm". Từ những phác thảo ban đầu còn dè dặt, qua từng lớp sơn ta, từng lần mài bóng, hình tượng ngựa dần được định hình như một trục sáng tạo xuyên suốt, gắn với cả quá trình trưởng thành nghề nghiệp và chiêm nghiệm cá nhân.

Điểm nhấn xuyên suốt của bộ sưu tập năm nay là hình tượng Thánh Gióng. Những tác phẩm ngựa gắn với người cưỡi đều hướng tới vị thánh trong truyền thuyết dân gian, và toàn bộ dự án được anh đặt tên "Gióng" với mong muốn con ngựa sắt trong sử thi có thể bước ra khỏi không gian huyền thoại, hiện diện trong đời sống thường ngày. Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát bày tỏ: "Tôi nghĩ ngựa có lẽ là hình tượng con giáp hiếm hoi có thể gắn với hình tượng của một vị thánh".

Trong tâm thức người Việt, Thánh Gióng là biểu tượng của tinh thần quật cường và ý chí bảo vệ non sông. Con ngựa đi cùng Thánh Gióng vì thế mang ý nghĩa vượt lên giá trị tạo hình đơn thuần. Đó là biểu trưng của sức mạnh cộng đồng, của sự đoàn kết, của khát vọng vươn mình trước thử thách. Những điển tích quen thuộc như "mã đáo thành công", "bát mã truy phong" được nghệ nhân chuyển hóa thành ngôn ngữ thị giác giàu chuyển động, khi dữ dội, khi trầm tĩnh, khi hóm hỉnh, gần gũi.

Du khách Thụy sỹ Matthias Keller, sau khi tham quan không gian trưng bày tại Đường Lâm, đã chia sẻ cảm nhận của mình: "Tôi từng chiêm ngưỡng nhiều linh vật của các nước châu Á nhưng 'Gióng' mang đến một nguồn năng lượng rất đặc biệt. Có chú ngựa mạnh mẽ, đầy khí chất; có chú lại hóm hỉnh, đáng yêu; thậm chí có cả những ngựa con ngộ nghĩnh, tinh nghịch. Mỗi chú ngựa dường như sở hữu cá tính riêng, ẩn chứa sâu trong mình những câu chuyện văn hóa Việt".

Đến nay, hơn 1.900 tác phẩm đã hoàn thiện và được trưng bày tại làng cổ Đường Lâm, số còn lại đang trong giai đoạn hoàn thiện cuối cùng trước Tết Nguyên đán 2026. Mỗi con ngựa mang một dáng thế riêng, một thần thái khác biệt. Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát tâm sự: "Tôi coi mỗi tác phẩm như một cá thể sống. Không có khuôn mẫu cứng nhắc. Chúng được điều chỉnh liên tục theo cảm xúc và câu chuyện tại thời điểm sáng tác". Chính sự thay đổi linh hoạt ấy giúp 2.026 tác phẩm độc bản không rơi vào lặp lại, giữ được "hồn" cho từng chú ngựa.

Tuyệt kỹ sơn mài và bản lĩnh sáng tạo

Đằng sau vẻ lấp lánh, trầm sâu của mỗi tác phẩm là một quy trình lao động đòi hỏi sự kiên nhẫn và kỷ luật nghiêm ngặt. Với kích thước trung bình khoảng 20 x 25cm, một tác phẩm cần tối thiểu một tháng để hoàn thiện. Nghệ nhân cho biết: "Với một sản phẩm sơn mài kích thước khoảng 25 đến 30cm, thời gian hoàn thiện thường kéo dài khoảng một tháng, trong đó 15 ngày cho khâu tạo hình và 15 ngày cho công đoạn làm sơn. Với những tác phẩm lớn, thời gian có thể kéo dài hơn rất nhiều".

Sơn mài là nghề phụ thuộc vào điều kiện địa chất và nguồn cây sơn, vì thế không phải quốc gia nào cũng có điều kiện phát triển. Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát phân tích: "Dù một số nước như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Myanmar hay Lào có sơn mài, nhưng sơn mài Việt Nam đã tạo được dấu ấn riêng khi phát triển lên tầm hội họa". Với anh, sơn mài Việt mang chiều sâu thẩm mỹ đặc thù, kết tinh từ sơn ta, vàng, bạc, vỏ trứng, vỏ trai cùng kỹ thuật mài nhiều lớp tạo nên độ sâu, độ bóng đặc trưng mà khó chất liệu nào thay thế.

Chất liệu của bộ sưu tập năm nay gắn bó mật thiết với kiến trúc và đời sống làng cổ Đường Lâm như đá ong, gỗ mít, gỗ nhãn, tre. Khi kết hợp với sơn mài truyền thống, những vật liệu mộc mạc ấy tạo nên đối thoại thú vị giữa cổ truyền và đương đại. Đá ong thô ráp gặp lớp sơn bóng sâu, gỗ mít vàng ấm gặp ánh kim dát vàng, tất cả hòa vào nhau trong một cấu trúc thẩm mỹ vừa bền vững vừa giàu biểu cảm.

Một điểm đáng chú ý là sự mở rộng công năng của hình tượng ngựa. Từ tượng trưng bày, nghệ nhân phát triển thành bàn trà, ghế ngồi, tủ kệ, đôn và dòng tủ ngựa. Bốn chiếc bàn sơn mài tạo hình ngựa với các tư thế khác nhau, mỗi tác phẩm mất khoảng hai tháng rưỡi để hoàn thiện, có giá 200 triệu đồng một chiếc, đã có khách từ Đà Nẵng đặt mua hai chiếc từ rất sớm. Chiếc tủ sơn mài hình ngựa, thực hiện trong khoảng bốn tháng, dự kiến giá 300 triệu đồng. Các tác phẩm nhỏ có giá dao động từ 3 đến 10 triệu đồng, phù hợp với nhiều không gian trưng bày và sử dụng.

Tác phẩm quy mô lớn nhất là bộ "Bát mã truy phong", gồm một bàn và bảy ghế ngựa. Một ghế lớn tượng trưng cho ngựa mẹ, biểu trưng cho nền tảng và hiện tại; bảy ghế nhỏ là bảy ngựa con, đại diện cho những kỳ vọng phát triển trong tương lai. Toàn bộ bộ tác phẩm này dự kiến cần hơn một năm để hoàn thiện. Ở đó, tư duy tạo hình truyền thống được đẩy lên quy mô nội thất nghệ thuật, đưa sơn mài bước vào không gian sống hiện đại với vai trò trung tâm.

Đánh giá về hành trình của nghệ nhân, ông Trịnh Quốc Đạt, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, nhận định: "Nguyễn Tấn Phát là đại diện tiêu biểu cho lớp nghệ nhân trẻ hiện nay: giỏi nghề, có tri thức, biết đổi mới tư duy thiết kế và đặc biệt ý thức rõ trách nhiệm bảo tồn di sản. Việc anh được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú ở độ tuổi rất trẻ cho thấy chủ trương đúng đắn của Nhà nước trong việc khuyến khích thế hệ kế cận tiếp nối nghề truyền thống".

Ở góc nhìn chuyên môn, TS. Đặng Mai Anh, chuyên gia thủ công mỹ nghệ, đánh giá: "Thành công của Nguyễn Tấn Phát nằm ở tư duy phát triển nghề. Anh hiểu rằng bảo tồn chỉ có ý nghĩa khi nghề sống được trong đời sống kinh tế xã hội đương đại".

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát được UBND TP. Hà Nội tặng danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội năm 2017, được UBND thị xã Sơn Tây tặng giấy khen năm 2023 và được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú năm 2025. Anh cũng nhiều lần đạt giải cao tại Hội thi sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam và Cuộc thi Thiết kế mẫu sản phẩm thủ công mỹ nghệ Hà Nội. Những ghi nhận ấy là mốc son, nhưng điều anh theo đuổi vẫn là sự sống bền bỉ của nghề trong thực tế.

Giữ nếp làng trong từng lớp sơn

Bộ sưu tập "Gióng" là thành quả của một tập thể. Nhiều nghệ nhân, thợ lành nghề và họa sĩ trẻ tại Đường Lâm cùng tham gia dưới sự định hướng thẩm mỹ và kiểm soát kỹ thuật của Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát. Anh chia sẻ: "Khoảnh khắc khiến tôi xúc động nhất là khi nhìn thấy những người thợ thuộc nhiều thế hệ khác nhau cùng làm việc say mê trong xưởng. Khi đó tôi nhận ra bộ sưu tập không chỉ là 2.026 tác phẩm, mà là hành trình kết nối cộng đồng với nghề truyền thống và di sản".

Song song với sáng tác, anh duy trì các lớp học sơn mài trải nghiệm hàng tuần tại xưởng. Du khách được quan sát toàn bộ quy trình từ tạo phôi, xử lý vật liệu, sơn lót, mài, vẽ đến phủ và hoàn thiện. Một số hoạt động trải nghiệm còn diễn ra tại đình Hà Vĩ ở phố cổ Hà Nội, nơi thờ ông Tổ nghề sơn Trần Lư. Những buổi workshop mở cửa miễn phí, thu hút học sinh, sinh viên và du khách tham gia thực hành vẽ, cẩn trứng, sơn màu trên hình tượng ngựa.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát tâm niệm: "Tôi muốn du khách đến Đường Lâm không chỉ tham quan, mà còn có thêm những trải nghiệm văn hóa thực sự sống động". Với anh, truyền nghề là truyền tinh thần tôn trọng di sản và ý thức sáng tạo có trách nhiệm, để thế hệ trẻ hiểu rằng phía sau lớp sơn bóng là công sức, là kỷ luật lao động và là niềm tự hào nghề nghiệp.

Trong bối cảnh thị trường quà Tết Bính Ngọ 2026 sôi động, bộ sưu tập "Gióng" nổi bật bởi tính độc bản và chiều sâu văn hóa. Từ truyền thuyết Thánh Gióng đến không gian sống đương đại, từ làng cổ Đường Lâm đến các đô thị lớn và triển lãm tại Pháp, vó ngựa sơn mài đang mở ra hành trình mới cho kinh tế sáng tạo gắn với du lịch làng nghề.

Danh hiệu Nghệ nhân ưu tú là sự ghi nhận xứng đáng cho một chặng đường lao động nghiêm cẩn. Nhưng như anh bộc bạch, phần thưởng lớn nhất vẫn là khi nghề sơn mài được tiếp nối, được hiện diện tự nhiên trong đời sống hôm nay. Trong sắc xuân Bính Ngọ 2026, giữa nhịp chuyển mình mạnh mẽ của đất nước, 2.026 chú ngựa "Gióng" hiện lên như lời chúc hanh thông và bền bỉ. Mỗi lớp sơn là một lớp thời gian được chưng cất. Mỗi vó ngựa là một nhịp bước đi tới tương lai, mang theo khí phách Việt và khát vọng vươn mình của một làng nghề đang hồi sinh bằng chính đôi tay và trái tim người nghệ nhân.

Minh Anh - Hồ Hạ