Luật Thủ đô (sửa đổi): Hoàn thiện thể chế cho chiến lược phát triển đô thị Hà Nội trong giai đoạn mới

Việc sửa đổi Luật Thủ đô đang được đặt ra như một yêu cầu cấp thiết nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý đặc thù cho Hà Nội – đô thị đặc biệt, trung tâm chính trị - hành chính quốc gia và đầu tàu phát triển của vùng và cả nước. Trên cơ sở kế thừa và phát triển các quy định của Luật Thủ đô năm 2024, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đề xuất nhiều cơ chế, chính sách nhằm tổ chức không gian phát triển Thủ đô theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô, bảo đảm tính ổn định, tầm nhìn dài hạn và sự thống nhất với hệ thống quy hoạch quốc gia.

Không chỉ hướng tới khắc phục những hạn chế trong thực tiễn, việc sửa đổi Luật Thủ đô còn nhằm tạo dựng nền tảng pháp lý vững chắc để Hà Nội thực hiện Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm, từ đó bảo đảm cho Thủ đô phát triển nhanh, bền vững và tiếp tục giữ vai trò tiên phong trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Hoàn thiện khung pháp lý cho Quy hoạch tổng thể Thủ đô

Theo dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi), việc xây dựng và phát triển Thủ đô phải được thực hiện theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô. Đây sẽ là căn cứ quan trọng để lập, thẩm định và phê duyệt các quy hoạch đô thị và nông thôn trên địa bàn.

Đáng chú ý, Quy hoạch tổng thể Thủ đô được xác định có giá trị pháp lý tương đương quy hoạch tỉnh theo quy định của pháp luật về quy hoạch, đồng thời tương đương quy hoạch chung thành phố theo quy định của pháp luật về quy hoạch đô thị và nông thôn trong hệ thống quy hoạch quốc gia. Cách tiếp cận này giúp thống nhất các loại hình quy hoạch, hạn chế tình trạng chồng chéo và tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho việc tổ chức không gian phát triển Thủ đô.

Dự thảo Luật cũng quy định chặt chẽ các trường hợp điều chỉnh Quy hoạch tổng thể Thủ đô. Theo đó, quy hoạch chỉ được điều chỉnh khi phục vụ lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng đặc biệt quan trọng; yêu cầu về quốc phòng, an ninh; khi có biến động lớn về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội; hoặc khi cần thiết để thực hiện yêu cầu của Ban Chấp hành Đảng bộ thành phố.

Quy định này nhằm bảo đảm tính ổn định của quy hoạch, tránh việc điều chỉnh tùy tiện, đồng thời vẫn giữ được sự linh hoạt cần thiết để thích ứng với các biến động lớn trong quá trình phát triển.

Bên cạnh đó, dự thảo Luật cũng xác định rõ thẩm quyền của các cơ quan trong việc tổ chức lập và quản lý Quy hoạch tổng thể Thủ đô. Theo đó, HĐND thành phố Hà Nội có thẩm quyền quy định nội dung, thành phần hồ sơ, định mức chi phí, trình tự và thủ tục lập, thẩm định, phê duyệt cũng như điều chỉnh Quy hoạch tổng thể Thủ đô. HĐND thành phố cũng được giao quy định các nội dung liên quan đến hoạt động quy hoạch đô thị và nông thôn, kiến trúc trên địa bàn.

UBND thành phố Hà Nội được giao thẩm quyền quyết định danh mục, lộ trình và biện pháp di dời các cơ sở sản xuất, trụ sở làm việc, cơ sở hoạt động sự nghiệp không phù hợp với Quy hoạch tổng thể Thủ đô, quy hoạch đô thị và nông thôn của thành phố. Tuy nhiên, quy định này không áp dụng đối với trụ sở làm việc của các cơ quan Đảng, cơ quan Nhà nước, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương.

Đối với việc phê duyệt Quy hoạch tổng thể Thủ đô, Chủ tịch UBND thành phố có thẩm quyền phê duyệt hoặc điều chỉnh sau khi có ý kiến của Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Xây dựng, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các bộ, cơ quan ngang bộ có liên quan và được HĐND thành phố thông qua.

Ngoài ra, trước khi thực hiện di dời các cơ sở sản xuất, trụ sở làm việc, cơ sở hoạt động sự nghiệp theo quy định của Luật Thủ đô, Chủ tịch UBND thành phố phải tổ chức kiểm kê di sản đối với các công trình, hạng mục công trình có liên quan nhằm bảo đảm yếu tố bảo tồn.

Khai thác hiệu quả không gian đô thị đa tầng

Một điểm mới đáng chú ý trong dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) là việc quy định rõ việc quản lý và khai thác không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian tầm cao của đô thị.

Theo đó, việc quản lý và khai thác các loại không gian này phải bảo đảm phù hợp với chiến lược phát triển, quy hoạch đô thị, yêu cầu về quốc phòng, an ninh, bảo tồn cảnh quan, di sản và kết nối hạ tầng đồng bộ.

Không gian ngầm được phân vùng chức năng và quản lý theo chiều sâu. Trong trường hợp khai thác vượt quá giới hạn cho phép, các tổ chức, cá nhân phải được cấp phép và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính theo quy định.

Trong khi đó, không gian tầm thấp và tầm cao được quy hoạch để phục vụ các hoạt động phát triển kinh tế, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Việc khai thác không gian đô thị theo chiều đứng được xem là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất, đồng thời tạo ra những động lực phát triển mới cho Thủ đô.

Theo Sở Quy hoạch và Kiến trúc Hà Nội, sau khi Luật Thủ đô năm 2024 có hiệu lực, Quốc hội đã liên tiếp ban hành nhiều văn bản luật và nghị quyết mới với tư duy cải cách mạnh mẽ, tạo ra những quy định thuận lợi và thông thoáng hơn so với chính Luật Thủ đô 2024.

Một ví dụ điển hình là lĩnh vực nhà ở xã hội. Luật Thủ đô năm 2024 quy định quy trình khá chặt chẽ khi yêu cầu phải lập nhiệm vụ quy hoạch chi tiết đồng thời với đồ án quy hoạch và phải thẩm định nhiệm vụ trước khi triển khai. Tuy nhiên, Nghị quyết số 201/2025/QH15 của Quốc hội về cơ chế đặc thù phát triển nhà ở xã hội đã cho phép cắt giảm nhiều thủ tục, trong đó không yêu cầu lập, thẩm định, phê duyệt nhiệm vụ quy hoạch chi tiết đối với các dự án nhà ở xã hội.

Tương tự, đối với quy hoạch các khu chức năng, Luật Thủ đô năm 2024 chỉ phân quyền thẩm định quy hoạch đối với Khu công nghệ cao. Trong khi đó, Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn năm 2024 đã mở rộng phạm vi phân quyền thẩm định cho toàn bộ các khu chức năng, bao gồm khu kinh tế, khu du lịch, khu công nghiệp và các loại hình khu chức năng khác.

Đặc biệt, việc Quốc hội ban hành Nghị quyết số 258/2025/QH15 thí điểm cơ chế, chính sách đặc thù cho các dự án lớn tại Hà Nội đã mang lại những đột phá chưa từng có, vượt xa khuôn khổ của Luật Thủ đô năm 2024.

Trong bối cảnh đó, việc sửa đổi Luật Thủ đô trở thành yêu cầu tất yếu nhằm bảo đảm sự đồng bộ giữa hệ thống pháp luật, đồng thời thể chế hóa kịp thời các chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước.

Theo Tờ trình của Chính phủ, việc sửa đổi Luật Thủ đô cần kịp thời thể chế hóa các định hướng phát triển theo tinh thần Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV, các nghị quyết trụ cột của Bộ Chính trị cũng như Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố Hà Nội lần thứ XVIII.

Mục tiêu đặt ra là xây dựng một hệ thống thể chế đặc biệt, vượt trội, ổn định và có tầm nhìn dài hạn, phù hợp với vị trí, vai trò và tính chất đặc thù của Thủ đô.

Chìa khóa tháo gỡ các "điểm nghẽn" phát triển

Theo Báo cáo đánh giá thi hành Luật Thủ đô số 39/2024/QH15 của Bộ Tư pháp, trong lĩnh vực quy hoạch, Luật Thủ đô năm 2024 đã tạo cơ sở pháp lý để Hà Nội tổ chức lập và điều chỉnh quy hoạch theo cách tiếp cận đa ngành, gắn với liên kết vùng và phát triển bền vững.

Trong giai đoạn đầu triển khai, thành phố đã tập trung rà soát và điều chỉnh các quy hoạch liên quan, đặc biệt là Quy hoạch chung Thủ đô, quy hoạch phân khu cũng như định hướng phát triển không gian ngầm, giao thông công cộng và mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD).

Những kết quả bước đầu cho thấy tư duy quy hoạch đã có sự chuyển biến theo hướng dài hạn và hiện đại hơn. Tuy nhiên, quá trình triển khai quy hoạch liên kết vùng vẫn gặp nhiều khó khăn do sự khác biệt về lợi ích, nguồn lực và cơ chế phối hợp giữa Hà Nội và các địa phương lân cận.

Bên cạnh đó, công tác tổ chức thực hiện quy hoạch, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến giải phóng mặt bằng, huy động nguồn lực và kiểm soát phát triển đô thị, vẫn là những thách thức lớn cần tiếp tục tháo gỡ.

Theo Phó Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội Trần Quang Tuyên, Luật Thủ đô năm 2024 đã tạo ra những bước chuyển biến quan trọng, được ngành Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội coi là chìa khóa để tháo gỡ các điểm nghẽn trong phát triển đô thị.

Trong một năm qua, với vai trò là cơ quan tham mưu chuyên môn, Sở Quy hoạch - Kiến trúc đã nỗ lực hoàn thiện các cơ chế, chính sách nhằm cụ thể hóa các quy định của Luật Thủ đô thành những công cụ quản lý thực tiễn.

Hà Nội cần tư duy phát triển tầm nhìn 100 năm

Mặc dù đã đạt được những kết quả bước đầu, theo ông Trần Quang Tuyên, các quy định trong Luật Thủ đô năm 2024 vẫn còn tồn tại một số "khoảng trễ". Việc bắt nhịp giữa các cơ chế mới và bộ máy vận hành thực tiễn đôi khi chưa thực sự đồng bộ, dẫn đến những lúng túng trong giai đoạn đầu triển khai.

Dù HĐND thành phố Hà Nội đã ban hành các nghị quyết quy định chi tiết, như Nghị quyết số 34/2024/NQ-HĐND về điều chỉnh cục bộ quy hoạch, nhưng đến nay vẫn chưa có trường hợp điều chỉnh quy hoạch cục bộ nào được phê duyệt theo quy trình của Luật Thủ đô mới.

Theo ông Trần Quang Tuyên, để giải quyết căn cơ các vấn đề về hạ tầng, ùn tắc giao thông và ô nhiễm môi trường, Hà Nội cần một tư duy quy hoạch mang tầm nhìn 100 năm.

Thành phố cần hoàn thiện đồng bộ ba công cụ chiến lược gồm: sửa đổi Luật Thủ đô, sửa đổi Nghị quyết 15-NQ/TƯ của Bộ Chính trị và xây dựng Quy hoạch tổng thể Thủ đô.

Trong định hướng phát triển lâu dài, Hà Nội cần kiên định mô hình "chùm đô thị đa cực – đa trung tâm", trong đó các đô thị vệ tinh có tính tự chủ chức năng cao và được kết nối bằng hệ thống giao thông tốc độ cao.

Song song với đó là việc áp dụng mô hình "đô thị nén" gắn với phát triển theo định hướng giao thông công cộng (TOD), nhằm khuyến khích người dân sử dụng giao thông công cộng, giảm phương tiện cá nhân và tối ưu hóa hiệu quả sử dụng đất.

Một hướng đi quan trọng khác là tổ chức không gian đô thị theo mô hình "đa tầng – đa lớp", khai thác tối đa không gian theo chiều đứng, phát triển hệ thống giao thông ngầm, các tổ hợp thương mại – dịch vụ liên thông giữa không gian ngầm, mặt đất và không gian trên cao.

Theo ông Trần Quang Tuyên, Hà Nội không chỉ xây dựng một đô thị cho hơn 10 triệu dân, mà còn đang kiến tạo một biểu tượng phát triển và một đầu tàu lan tỏa cho cả Vùng Thủ đô và cả nước.

Trong bối cảnh đất nước bước vào "kỷ nguyên vươn mình", quy hoạch phải đi trước một bước, trở thành công cụ quản trị phát triển hiệu quả, góp phần khơi thông nguồn lực và định hình tương lai.

Ông tin tưởng rằng, sự kết hợp giữa một bản Quy hoạch tổng thể Thủ đô có tầm nhìn 100 năm với hệ thống thể chế vượt trội – từ Luật Thủ đô sửa đổi đến các cơ chế đặc thù của Nghị quyết 258/2025/QH15 và định hướng từ Nghị quyết 15 của Bộ Chính trị – sẽ tạo ra một "bệ phóng kép" vững chắc cho Thủ đô.

Đây sẽ là chìa khóa để Hà Nội từng bước hóa giải những thách thức về hạ tầng, môi trường đã tồn tại nhiều thập kỷ, đồng thời chuyển hóa các áp lực của quá trình đô thị hóa thành động lực phát triển mới.

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) gồm 9 chương, 42 điều, đặt ra yêu cầu các cơ chế, chính sách phải có tính đặc thù, vượt trội; kế thừa và phát triển các quy định đã được thực tiễn kiểm nghiệm hiệu quả của Luật Thủ đô năm 2024, đồng thời tiếp thu các cơ chế từ Nghị quyết số 258/2025/QH15 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù cho các dự án lớn, quan trọng trên địa bàn Thủ đô.

Việc hoàn thiện Luật Thủ đô không chỉ nhằm giải quyết những bất cập trước mắt, mà còn hướng tới xây dựng một nền tảng thể chế ổn định lâu dài cho Thủ đô Hà Nội phát triển nhanh, bền vững và xứng tầm trong giai đoạn phát triển mới.

Thùy Chi