Thông qua Văn kiện Hà Nội – Dấu ấn Việt Nam trong hợp tác quốc tế về bảo vệ Di sản thế giới

Tầm nhìn mới và sự đồng thuận quốc tế tại Văn kiện Hà Nội

Hội nghị do Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam phối hợp cùng UNESCO, UBND TP. Hà Nội, UBND tỉnh Ninh Bình và các cơ quan liên quan tổ chức, quy tụ gần 250 đại biểu đại diện các cơ quan quản lý, nhà khoa học, chuyên gia di sản và lãnh đạo cấp cao trong nước và quốc tế.

Văn kiện Hà Nội được thông qua với sự nhất trí cao, tiếp nối và phát triển các giá trị nền tảng từ Hiến chương Venice (1964), Văn kiện Nara về Tính xác thực (1994) và Văn kiện Nairobi (2025). Văn kiện làm rõ nét hơn góc nhìn đặc thù của khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, nơi di sản mang tính sống động, phong phú và gắn bó chặt chẽ với đời sống tâm linh, tri thức truyền thống và sinh kế của cộng đồng.

Tài liệu khẳng định rằng sự thay đổi và thích ứng không nhất thiết làm mất đi tính xác thực, mà có thể là một phương thức tích cực để duy trì và trao truyền di sản qua các thế hệ. Đặc biệt, Văn kiện đề cao vai trò chủ thể của người dân, nghệ nhân và cộng đồng địa phương trong việc trực tiếp tham gia vào quá trình nhận diện, đánh giá, quản lý và bảo vệ tính xác thực của di sản.

Dấu ấn đột phá và tầm nhìn chiến lược

Phát biểu tại Phiên Bế mạc, ông Jonathan Baker, Trưởng đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam, bày tỏ niềm vui mừng và gửi lời chúc mừng nhiệt liệt tới thành công của Hội nghị cùng việc thống nhất thông qua Văn kiện Hà Nội.

Nhìn lại tiến trình làm việc, ông Jonathan Baker đặc biệt nhấn mạnh dấu ấn của Hội nghị lần này thông qua Phiên thảo luận bàn tròn với sự tham gia của các nghệ nhân, chủ thể tri thức, đại diện cộng đồng và thế hệ trẻ. Ông chia sẻ: "Những cuộc đối thoại về tính xác thực của di sản vốn chỉ dành cho giới chuyên gia, nay được những người thực hành văn hoá trực tiếp tham gia thảo luận... Họ chính là một cấu phần quan trọng làm nên nội dung của Văn kiện Hà Nội khi mang theo tiếng nói của cộng đồng. Đây chính là điểm mới mang tính đột phá của Hội nghị này."

Bên cạnh đó, Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam đánh giá cao ý nghĩa thời điểm của sự kiện khi diễn ra đúng vào dịp kỷ niệm 50 năm quan hệ hợp tác Việt Nam – UNESCO (1976–2026). Trải qua nửa thế kỷ, mối quan hệ này đã chuyển mình mạnh mẽ từ hỗ trợ, trợ giúp ban đầu sang quan hệ đối tác bình đẳng, nòng cốt và chủ động.

Ông Jonathan Baker cũng hoan nghênh tầm nhìn chiến lược của Đảng và Nhà nước Việt Nam khi đặt phát triển văn hóa ở vị trí trung tâm trong chính sách phát triển quốc gia, thể hiện qua Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa. Đồng thời, ông ghi nhận vai trò tiên phong của Việt Nam trong việc đề xuất và thúc đẩy Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua Nghị quyết công bố Thập kỷ quốc tế về Văn hóa vì Phát triển bền vững. Việc dẫn dắt thành công Hội nghị đối thoại quan trọng này một lần nữa khẳng định năng lực và trách nhiệm quốc tế của Việt Nam trong việc định hình các chính sách di sản toàn cầu.

Cam kết toàn cầu và sự tri ân 

Trong phiên bế mạc, ông Lazare Eloundou Assomo, Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO, đã có bài phát biểu quan trọng, đưa ra định hướng và tầm nhìn cho chặng đường phía trước của Công ước Di sản Thế giới 1972.

Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới khẳng định, việc thông qua Văn kiện Hà Nội là một cột mốc quan trọng đối với cam kết chung của cộng đồng quốc tế trong việc thực thi Công ước 1972 một cách bao trùm, chặt chẽ và tôn trọng sự đa dạng văn hóa. Văn kiện đã cung cấp cho cộng đồng di sản thế giới một góc nhìn rõ ràng, mang đậm dấu ấn và bản sắc khu vực Châu Á – Thái Bình Dương. Ông cam kết Trung tâm Di sản Thế giới sẽ chuyển tải đầy đủ các kết quả và đề xuất của Văn kiện Hà Nội vào tiến trình thảo luận quốc tế, dưới sự hướng dẫn của Ủy ban Di sản Thế giới và sự phối hợp chặt chẽ với ba Cơ quan tư vấn quốc tế (ICOMOS, ICCROM và IUCN).

Dành những tình cảm trân trọng đối với nước chủ nhà, ông Lazare Eloundou Assomo nhấn mạnh Việt Nam là "điểm đến đặc biệt có ý nghĩa" cho cuộc đối thoại toàn cầu này. Mối quan hệ giữa bảo tồn di sản và chiến lược phát triển kinh tế - xã hội tại Việt Nam chính là một hình mẫu thực tiễn sinh động. Đánh giá về Thủ đô Hà Nội, ông nhận định, Hà Nội là nơi lịch sử và nhịp sống đương đại cùng song hành; nơi di sản không chỉ được bảo tàng hóa hay giữ gìn thụ động, mà được sống, diễn giải sống động và liên tục trao truyền qua các thế hệ.

Đặc biệt, mượn câu tục ngữ giàu ý nghĩa của dân tộc Việt Nam — "Uống nước nhớ nguồn", Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới trân trọng cảm ơn Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Chính phủ Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Ngoại giao, Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam, UBND TP. Hà Nội, UBND tỉnh Ninh Bình, cùng đội ngũ chuyên gia, tình nguyện viên và các thông dịch viên đã đồng hành, hỗ trợ hậu cần chu đáo để làm nên thành công của Hội nghị.

Thay mặt nước chủ nhà và Ban Tổ chức, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam, Phó Chủ tịch Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam Hoàng Đạo Cương đã phát biểu kết luận và chính thức tuyên bố bế mạc Hội nghị.

Thứ trưởng Hoàng Đạo Cương bày tỏ sự trân trọng và gửi lời cảm ơn sâu sắc tới UNESCO, Trung tâm Di sản Thế giới, các cơ quan tư vấn, cùng toàn thể đại biểu quốc tế và trong nước đã dành nhiều tâm huyết, đóng góp những ý kiến chuyên môn sâu sắc. Thứ trưởng nhấn mạnh, sau những phiên thảo luận sôi nổi và trách nhiệm, Hội nghị đã đúc kết được 4 nhóm nhận thức cốt lõi có giá trị phương pháp luận quan trọng. Cụ thể: 

Nhận diện trong bối cảnh cụ thể, theo đó tính xác thực phải được đánh giá trong chính bối cảnh lịch sử, văn hóa, xã hội của từng di sản dựa trên các hệ thống bằng chứng và tri thức đáng tin cậy.

Sự gắn kết hữu cơ được Thứ trưởng đề cập là phải nhìn nhận tính xác thực trong mối quan hệ khăng khít giữa các yếu tố vật thể và phi vật thể.

Về thích ứng và kế thừa, cần coi tính xác thực gắn liền với quá trình chuyển đổi và thích ứng lịch sử, trong đó sự biến đổi không được làm tổn hại đến Giá trị nổi bật toàn cầu (OUV) và các thuộc tính cốt lõi của di sản.

Nhận thức về cộng đồng là chủ thể, ông Hoàng Đạo Cương nói, người dân và cộng đồng địa phương phải được trao quyền và coi là chủ thể quyết định trong quá trình nhận diện, đánh giá và bảo vệ di sản.

Trên cơ sở thành công của Hội nghị, Thứ trưởng Hoàng Đạo Cương tuyên bố Việt Nam sẽ chủ động phối hợp cùng UNESCO, các quốc gia thành viên và các tổ chức quốc tế để tập trung thúc đẩy 3 định hướng hợp tác trọng tâm trong thời gian tới.

Một là, tiếp tục duy trì và mở rộng đối thoại về tính xác thực trong các bối cảnh văn hóa đa dạng; đặc biệt chú trọng nghiên cứu bảo vệ di sản trước các thách thức mới như biến đổi khí hậu, thiên tai, đô thị hóa và di sản sống gắn liền với cộng đồng.

Hai là, tăng cường chia sẻ kinh nghiệm, triển khai các nghiên cứu so sánh quốc tế, đồng thời đẩy mạnh các chương trình đào tạo, nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ cán bộ quản lý, chuyên gia và cộng đồng địa phương.

Ba là, từng bước chuyển hóa các kết quả nghiên cứu và khuyến nghị từ Văn kiện Hà Nội thành chính sách, công cụ quản lý cụ thể, bảo đảm tính tương thích với Công ước 1972 và Hướng dẫn thực hiện Công ước.

Thứ trưởng bày tỏ tin tưởng rằng tinh thần của Văn kiện Hà Nội sẽ trở thành đóng góp thiết thực của khu vực Châu Á – Thái Bình Dương vào tiến trình kiến thiết tương lai Công ước 1972, đồng thời tuyên bố chính thức bế mạc Hội nghị.

Thành công của Hội nghị Đối thoại Châu Á – Thái Bình Dương tại Hà Nội không chỉ khẳng định vị thế, năng lực tổ chức và vai trò nòng cốt của Việt Nam trong mạng lưới hợp tác văn hóa toàn cầu, mà còn tạo tiền đề quan trọng để đưa các khuyến nghị của Văn kiện Hà Nội trình lên Khóa họp thứ 49 của Ủy ban Di sản Thế giới dự kiến diễn ra tại Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ) vào năm 2027.

Ngay sau phiên bế mạc tại Hà Nội, các đoàn đại biểu và chuyên gia quốc tế tiếp tục chương trình hoạt động thực địa tại tỉnh Ninh Bình trong các ngày 30/9 và 01/10/2026. Tại Quần thể danh thắng Tràng An và Chùa Tam Chúc, các đại biểu sẽ khảo sát thực tế mối quan hệ giữa bảo tồn di sản văn hóa - thiên nhiên với vai trò của cộng đồng, đối chiếu những nguyên tắc của Văn kiện Hà Nội vào thực tiễn quản lý di sản và phát triển du lịch bền vững.

"Văn kiện Hà Nội về Di sản và Tính xác thực" (Ha Noi Outcome Document on Heritage and Authenticity) là văn bản quan trọng được thảo luận và thông qua tại Hội nghị "Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực" diễn ra từ 27/9 đến 1/10 tại Hà Nội và Ninh Bình. Các nội dung cốt lõi của Văn kiện Hà Nội Văn kiện tổng hợp kinh nghiệm và góc nhìn của các quốc gia châu Á - Thái Bình Dương cùng thực tiễn của Việt Nam (tiêu biểu như Hoàng thành Thăng Long và Quần thể danh thắng Tràng An), tập trung vào các định hướng chính:

Hướng dẫn thực tiễn toàn diện: Cung cấp khung tham chiếu cho các quốc gia trong việc nhận diện di sản, lập Danh sách Đề cử dự kiến, xây dựng hồ sơ đề cử, cũng như bảo tồn, quản lý và giám sát di sản. Tiếp cận bao trùm về tính xác thực: Thúc đẩy cách hiểu về tính xác thực theo hướng nhất quán, bao trùm và dựa trên minh chứng, tôn trọng đặc thù văn hóa địa phương. Đảm bảo chuẩn mực quốc tế: Củng cố các yêu cầu về Giá trị nổi bật toàn cầu, tính toàn vẹn và các cơ chế bảo vệ, quản lý hiệu quả. Tăng cường tính đại diện: Đóng góp vào việc tạo dựng một Danh sách Di sản Thế giới cân bằng, đại diện và đáng tin cậy hơn.

Giá trị thực tiễn và phát triển Văn kiện Hà Nội vừa là tài liệu tham chiếu chuyên môn trong những năm tới, vừa tạo điều kiện tham vấn quốc tế cho các dự án lớn như phục dựng Điện Kính Thiên. Ngoài ra, văn kiện còn thúc đẩy liên kết giữa bảo tồn di sản với phát triển kinh tế - xã hội, du lịch chất lượng cao, kinh tế xanh và tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng, giúp biến di sản thành động lực phát triển trực tiếp và nâng cao sức mạnh mềm quốc gia.

Minh Anh