Luật Thủ đô 2026: Hà Nội đề xuất cơ chế đặc biệt để tăng tốc các dự án đường sắt

Cho phép triển khai sớm một số công việc trước khi hoàn tất thủ tục đầu tư

Phát triển hệ thống đường sắt là một trong những nhiệm vụ quan trọng của Hà Nội nhằm hoàn thiện hạ tầng giao thông, tăng khả năng kết nối và tạo động lực phát triển đô thị. Tuy nhiên, đặc thù các dự án có quy mô đầu tư lớn, yêu cầu kỹ thuật phức tạp và liên quan đến nhiều lĩnh vực đòi hỏi cơ chế tổ chức thực hiện phù hợp, nhất là trong công tác chuẩn bị đầu tư, lựa chọn nhà thầu và bố trí nguồn lực.

Để tháo gỡ những vướng mắc này, Hà Nội đang xây dựng dự thảo Nghị quyết của HĐND Thành phố về việc thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt để đầu tư xây dựng dự án đường sắt quan trọng Thủ đô. Dự thảo ngày 13/10/2026 được xây dựng trên cơ sở Điều 9 Luật Thủ đô số 02/2026/QH16, với mục tiêu tạo điều kiện triển khai các dự án theo tiến độ yêu cầu, đồng thời bảo đảm chất lượng và hiệu quả đầu tư.

Một trong những đề xuất đáng chú ý là cho phép UBND Thành phố và chủ đầu tư ký hợp đồng nguyên tắc với nhà thầu chiến lược trước khi nhiệm vụ thực hiện dự án, chủ trương đầu tư hoặc báo cáo nghiên cứu tiền khả thi được phê duyệt, đối với những trường hợp phải thực hiện các thủ tục này.

Theo dự thảo, những công việc triển khai trước phải có phạm vi và sản phẩm đầu ra xác định được, đồng thời có khả năng kế thừa, sử dụng cho dự án. Hợp đồng nguyên tắc phải quy định rõ quyền sở hữu, quyền sử dụng kết quả, dữ liệu và cơ chế chấm dứt.

Đặc biệt, việc triển khai trước không làm phát sinh nghĩa vụ thanh toán, tạm ứng hoặc cam kết tài chính của Thành phố khi chưa đáp ứng các điều kiện theo quy định và hợp đồng chính thức. Như vậy, đề xuất ký hợp đồng nguyên tắc sớm không đồng nghĩa với việc cho phép triển khai toàn bộ dự án hoặc thực hiện các nghĩa vụ tài chính khi chưa đủ điều kiện pháp lý.

Đối với dự án thực hiện theo hình thức hợp đồng chìa khóa trao tay, dự thảo đề xuất UBND Thành phố phê duyệt nhiệm vụ thực hiện dự án, xác định các nội dung cơ bản như tên dự án, chủ đầu tư, sơ bộ quy mô, phạm vi công việc, nhu cầu vốn, nguồn vốn, thời gian thực hiện và hình thức tổ chức quản lý.

Trên cơ sở đó, chủ đầu tư hoàn thiện thủ tục lựa chọn nhà thầu chiến lược thực hiện các gói thầu chìa khóa trao tay, EPC, EC, EP trước khi ký kết hợp đồng. Việc lựa chọn nhà thầu được đề xuất theo hình thức chỉ định thầu rút gọn, với yêu cầu nhà thầu đáp ứng tư cách hợp lệ theo quy định của pháp luật về đấu thầu.

Dự thảo cũng đề xuất UBND Thành phố ban hành hoặc phê duyệt bộ yêu cầu kỹ thuật và thông số dùng chung của mạng lưới đường sắt Thủ đô. Bộ thông số này được sử dụng thống nhất đối với các dự án thuộc phạm vi Nghị quyết và không phải thẩm định, phê duyệt lại cho từng dự án, trừ trường hợp cần điều chỉnh do đặc thù kỹ thuật.

Cách tiếp cận này hướng tới giảm sự trùng lặp trong các bước chuẩn bị, tạo sự thống nhất về yêu cầu kỹ thuật giữa các dự án, đồng thời giúp cơ quan quản lý và chủ đầu tư chủ động hơn trong tổ chức thực hiện.

Linh hoạt bố trí vốn, tăng trách nhiệm của nhà thầu

Bên cạnh các thủ tục đầu tư, dự thảo dành một nhóm quy định cho việc huy động, bố trí và sử dụng nguồn vốn thực hiện các dự án đường sắt quan trọng Thủ đô.

Theo đề xuất, các dự án có thể sử dụng nhiều nguồn vốn hợp pháp theo Luật Thủ đô, Nghị quyết số 188/2025/QH15 và pháp luật có liên quan. Trong đó có ngân sách trung ương bổ sung có mục tiêu, ngân sách Thành phố, ngân sách các địa phương tham gia, nguồn tăng thu và kết dư ngân sách, trái phiếu, các khoản vay, nguồn từ quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách và nguồn thu khai thác tài sản công.

Đáng chú ý, dự thảo còn đề cập nguồn thu từ khai thác tài sản kết cấu hạ tầng đường sắt, không gian ngầm, không gian tầm thấp và các khoản thu trong khu vực phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD).

UBND Thành phố được đề xuất chủ động quyết định, điều chỉnh cơ cấu nguồn vốn và phương án huy động, bố trí vốn trong phạm vi thẩm quyền theo từng dự án, dự án thành phần, hạng mục và giai đoạn thực hiện. Việc quản lý, sử dụng từng nguồn vốn phải tuân thủ điều kiện và chế độ pháp lý tương ứng.

Một cơ chế khác được đề xuất là cho phép Thành phố ứng trước dự toán ngân sách địa phương năm sau, bảo đảm không quá 50% tổng dự toán chi của chương trình, nhiệm vụ, dự án; đồng thời báo cáo HĐND Thành phố tại kỳ họp gần nhất về kết quả thực hiện.

Theo định hướng của dự thảo, việc tăng tính chủ động trong huy động và bố trí vốn nhằm đáp ứng yêu cầu tiến độ của các dự án. Tuy nhiên, nghĩa vụ tài chính của Thành phố vẫn phải phù hợp với phương án nguồn vốn, khả năng cân đối và tiến độ bố trí vốn được cấp có thẩm quyền quyết định.

Cùng với cơ chế về vốn, dự thảo đặt ra các yêu cầu cụ thể đối với nhà thầu chiến lược. Nhà thầu phải cam kết thực hiện dự án đúng tiến độ, chất lượng; tham gia xuyên suốt quá trình thực hiện hợp đồng và hoàn thành đầy đủ các nghĩa vụ đã ký kết.

Đối với những hạng mục chưa có kinh nghiệm thực hiện, nhà thầu phải có phương án tiếp nhận, chuyển giao công nghệ thông qua hợp tác với các đối tác, chuyên gia có kinh nghiệm trong lĩnh vực đường sắt. Nhà thầu cũng phải kê khai và chịu trách nhiệm về năng lực thực tế, khả năng huy động nguồn lực, các dự án đang đồng thời thực hiện, chủ sở hữu hưởng lợi và các xung đột lợi ích có thể phát sinh.

Về yêu cầu tiết kiệm chi phí, dự thảo đang đưa ra hai phương án để xem xét. Phương án thứ nhất đề xuất nhà thầu chiến lược giảm giá tối thiểu 15% so với giá gói thầu được phê duyệt đối với dự án đường sắt địa phương và 10% đối với dự án đường sắt quốc gia.

Phương án thứ hai đề xuất suất đầu tư tối đa 120 triệu USD/km đối với dự án đường sắt địa phương, chưa bao gồm yếu tố lưỡng dụng và thuế giá trị gia tăng; đồng thời giảm giá tối thiểu 10% đối với dự án đường sắt quốc gia. Đây là các phương án đang được đề xuất, chưa phải mức giảm giá hoặc suất đầu tư đã được quyết định áp dụng.

Để kiểm soát việc sử dụng vốn, dự thảo quy định tiền tạm ứng hợp đồng được chuyển vào tài khoản chuyên dùng của nhà thầu chiến lược, mở mới tại ngân hàng thương mại có trụ sở tại Hà Nội. Chủ đầu tư có quyền đồng kiểm soát hoặc phong tỏa tài khoản và được ngân hàng báo cáo định kỳ.

Tiền trên tài khoản chuyên dùng chỉ được sử dụng cho những công việc tương ứng theo hợp đồng, không được điều chuyển sang dự án khác hoặc sử dụng sai mục đích. Nhà thầu phải lập kế hoạch sử dụng tiền tạm ứng và cung cấp hồ sơ, chứng từ khi có yêu cầu.

Những quy định này thể hiện yêu cầu gắn việc trao thêm cơ chế chủ động với trách nhiệm kiểm soát chi phí, dòng tiền và tiến độ thực hiện dự án.

Gỡ vướng giải phóng mặt bằng, bảo đảm quyền lợi người dân

Ngoài các cơ chế về hợp đồng, nhà thầu và nguồn vốn, dự thảo còn đề xuất thay đổi cách tổ chức một số công việc liên quan đến giải phóng mặt bằng, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và di chuyển hạ tầng kỹ thuật.

Theo đó, UBND Thành phố được đề xuất quyết định giao chủ đầu tư thực hiện dự án thành phần độc lập về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, di chuyển hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, phá dỡ công trình, thu hồi đất và rà phá bom mìn, vật nổ.

Việc triển khai trước một số công việc có thể căn cứ phương án tuyến, vị trí công trình theo tuyến tỷ lệ 1/2000 hoặc nhiệm vụ thực hiện dự án đã được phê duyệt, thực hiện song song với quá trình lập, thẩm định và phê duyệt phương án tuyến, vị trí công trình theo tuyến tỷ lệ 1/500 của dự án chính.

Tuy nhiên, dự thảo yêu cầu phải bảo đảm tính đồng bộ giữa các dự án thành phần và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân bị thu hồi đất. Đây là điều kiện cần thiết khi đề xuất đẩy sớm các công việc liên quan trực tiếp đến đất đai, tài sản và đời sống người dân.

Theo báo cáo tổng kết việc thi hành pháp luật của Ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội, quá trình triển khai các dự án đường sắt thời gian qua còn phát sinh những khó khăn về trình tự đầu tư, lựa chọn nhà thầu, hợp đồng chìa khóa trao tay, khảo sát, thiết kế, quản lý chi phí và giải phóng mặt bằng.

Bên cạnh đó, các cơ chế, chính sách đặc thù được quy định tại nhiều văn bản khác nhau cũng đặt ra yêu cầu bảo đảm sự thống nhất khi tổ chức áp dụng. Việc xây dựng Nghị quyết vì vậy được đặt trong mục tiêu cụ thể hóa các cơ chế thí điểm theo Luật Thủ đô, phù hợp với đặc thù của những dự án hạ tầng giao thông có quy mô và yêu cầu kỹ thuật lớn.

Dự thảo xác định các cơ chế, chính sách đặc thù phải được áp dụng đúng đối tượng, đúng mục đích, công khai, minh bạch, hiệu quả và tiết kiệm; đồng thời phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và lợi ích nhóm.

Đáng chú ý, việc áp dụng cơ chế đặc thù không được làm suy giảm các yêu cầu về kiểm soát chất lượng công trình, chi phí, hiệu quả sử dụng vốn và trách nhiệm giải trình của các cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan.

Như vậy, hướng tiếp cận của dự thảo không chỉ là rút ngắn thời gian thực hiện các thủ tục mà còn đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt trách nhiệm trong từng khâu triển khai. Việc cân bằng giữa tiến độ, chất lượng và hiệu quả sử dụng nguồn lực sẽ là yếu tố quan trọng khi các cơ chế được xem xét và tổ chức thực hiện.

Theo dự thảo, UBND Thành phố chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện các cơ chế, chính sách đặc thù sau khi Nghị quyết được ban hành; đồng thời chỉ đạo các cơ quan, đơn vị liên quan kiểm tra, giám sát việc triển khai, bảo đảm sử dụng vốn đúng mục đích, kiểm soát chi phí, chất lượng và tiến độ công trình.

Các cơ chế đề xuất hiện đang trong quá trình hoàn thiện để trình cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định. Trong đó, những nội dung liên quan đến lựa chọn nhà thầu, ký kết hợp đồng, huy động vốn và giải phóng mặt bằng sẽ là cơ sở để Hà Nội tổ chức triển khai các dự án đường sắt quan trọng Thủ đô khi được thông qua.

Minh Anh